Kategoriler
Teknik Bilimler

4. Sanayi Devriminin (Endüstri 4.0) Dinamikleri ve Olası Sonuçları

Haluk İŞLER1

Özet

Dünya tarihinin son 300 yılına damgasını vuran sanayileşme süreçlerinin hemen hemen dünya ölçeğinde etki yaratan kendine özgü iç dinamikleri vardır. Sanayileşme, kendi iç dinamiklerine bağlı olarak başta ekonomik yapı olmak üzere tüm toplumsal yapıları karakterize eden güçlü bir etkiye sahiptir. Bu nedenle sanayileşme sürecinin, üretim ilişkileri, istidam yapıları ve eğitim sistemleri gibi alanlarla organik bir ilişkiye sahip olması kaçınılmaz hale gelir. Bu yazıda 1., 2., 3., ve 4. Sanayi Devrimlerinin iç dinamikleri ve sonuçları genel hatlarıyla ele alınmıştır.

Anahtar Sözcükler: Sanayi Devrimi, Fordist Sistem, Esnek Üretim

Sanayi Devrimlerinin Dinamikleri ve 4. Sanayi Devriminin Olası Sonuçları

17. ve 18. YY’da İngiltere’de başlayan makineleşme, kitlesel üretimin yapıldığı fabrikaları yaygınlaştırarak manüfaktür üretimini ortadan kaldırmaya başlamış, yaşanan bu köklü dönüşüm 1. Sanayi Devrimi olarak kabul edilmiştir.

Fabrika sistemindeki makine, takım tezgâhları ve enerji makinelerinin geliştirilmesi, manüfaktürdeki el zanaatlarına dayalı olarak çalışan pahalı, kalifiye ancak düşük kapasiteli işgücünü, kalifiye olmayan, ucuz fakat makine sayesinde daha yüksek kapasiteli işgücüyle ikame ederek maliyetleri düşüren temel süreçleri başlatmıştır (İşler, s:13, 1997).

1. Sanayi Devrimi, 20. YY’ın başlarında üretimde büyük verimlilik artışı sağlayan Taylorist yöntemlerinin fabrikalarda kayan montaj hattına uygulanmasıyla bir üst aşamaya sıçramış, üretim süreçlerinde gerçekleştirilen bu nitel dönüşüm 2. Sanayi Devrimi olarak kabul edilmiştir. Fordist Sistem olarak adlandırılan bu sistem, kayan montaj hattı üzerindeki çok sayıda montaj istasyonuyla üretimin aşamalarını olabildiğince küçük parçalara ayırıp rutin işlemlere dönüştürmüştür.  İnsan emeğinin niteliğini düşüren ancak bant sistemiyle hızı kolayca arttırılabilen basit rutin işlerle standart ürünlerin üretimindeki verimlilik büyük ölçüde arttırılabilmiştir.

1970’lere kadar büyük gelişme gösteren Fordist Sistem, standart ürünlerden giderek bireysel ürünlere yönelim gösteren değişken pazar dinamiklerine yanıt veremez hale gelmiş ve yapısal bir krizle karşı karşıya kalmıştır. 1980’lere doğru Fordist Sistemin içine düştüğü krizi aşma çabaları, mikroelektronik, bilgisayar ve otomasyon teknolojilerindeki gelişmelerin de yardımıyla üretim süreçlerinde yeni örgütlenme biçimleri ve teknolojik dönüşümlere gidilmesi üzerinde yoğunlaşmıştır.

Postfordizm olarak adlandırılan bu yeni gelişmeler, hızlı değişen ve giderek karmaşıklaşan pazar taleplerine eş zamanlı yanıt verebilmeyi kolaylaştıran esnek üretim sistemlerini olanaklı kılacak süreçleri içermeye başlamıştır. Sanayileşme süreçlerinde yeni bir dönüşüme işaret eden bu gelişmeler 3. Sanayi Devrimi olarak adlandırılmıştır.

Fordist Sistemden farklı olarak esnek üretim sisteminde, bilgisayar ve ileri otomasyon teknolojileriyle donanmış, birbirinden farklı ürünleri arka arkaya üretebilen, ürün tasarımlarında gerçekleştirilen radikal değişikliklere çok kısa zamanda uyarlanabilen robot, makine ve donanımları içeren üretim yöntemlerine geçilmiştir.

Esnek üretim sistemlerinin bilimsel ve teknolojik altyapısını, CNC makineleri, bilgisayar destekli üretim ve tasarım yöntemleri, bilgisayarla tümleşik yönetim ve sibernetik teknikleri oluşturmaktadır. Esnek üretimle, firmaların değişken pazar taleplerine yanıt verebilmeleri kolaylaşırken, stok maliyetlerini ve tedarik zincirindeki aksamaları büyük ölçüde ortadan kaldıran tam zamanında üretim (JIT-Just In Time) mümkün hale gelmiştir. Esnek üretim sistemlerinde üretim aşamalarının büyük bölümü yan tedarikçi işletmelere aktarılarak, çalışan insan sayısı, mekân ve donanım açısından devasa boyutlara ulaşan Fordist fabrikalardan çok daha küçük fabrikalar kullanılmaya başlanmıştır.

3. Sanayi Devrimi tıpkı 1. ve 2. Sanayi Devrimlerinde olduğu gibi, üretim ilişkileri, üretimin dokusu, istihdam biçimleri, istihdam edilenlerden beklenen nitelikler, ticaret ve pazar ilişkileri, üretimin sonucunda elde edilen katma değer düzeyi, eğitim politikaları ve uluslararası ekonomik ilişkiler gibi toplumsal yapıların birçok alanında köklü değişiklikler yaratmıştır.

80’li yıllarda başlayan 3. Sanayi Devrimi, sürekli ilerleyen bilimsel ve teknolojik gelişmeler sonucunda günümüzde özellikle Almanya’da “Endüstri 4.0” olarak ifade edilen 4. Sanayi Devrimine doğru gidişin nüvelerini içeren bir sürece doğru evrilmeye başlamıştır.

3. Sanayi Devriminden 4. Sanayi Devrimine geçişi nitelendirilen gelişmeler nelerdir? Hangi alanlarda, ne gibi değişiklikler bir sanayi devrimi tanımlamasını hak edecek sonuçlara yol açmaktadır? Bu sorulara verilecek kapsamlı yanıtlar, Dünyanın içine girdiği yeni süreci açıklayacak bir perspektif sunacaktır.

Endüstri 4.0 terimi ilk olarak 2011 yılında Hannover Fuarı’nda kullanılmıştır. Ekim 2012 yılında Robert Bosch GmbH ve Kagermann’ın oluşturduğu çalışma grubu hazırladıkları 4. Sanayi Devrimi öneri dosyasını Alman Federal Hükümeti’ne sunmuştur. 8 Nisan 2013 tarihinde ise bu çalışma grubu Hannover Fuarında “Endüstri 4.0 Nihai Raporu”nu sunmuştur (http://www.elektrikport..0).

Almanya dışında, ABD, Çin, Japonya gibi gelişmiş ülkelerin de 4. Sanayi Devriminde önde olabilmek için büyük çabalar içinde oldukları bilinmektedir.

4. Sanayi Devriminin zeminini, üretimin bütün aşamalarında, sistemlerin, makinelerin, cihazların ve ürünlerin, geliştirilen yazılımlar ve ağlar üzerinden gerçek zamanlı iletişiminin ve otonom kontrol ve optimizasyonunun gelişen bilim ve teknolojiyle yapılabilir hale gelmesi oluşturmuştur. Bu zemini oluşturan gelişmeler, Siber-Fiziksel Sistemler (CPS-Cyber-Physical Systems) ve bu sistemleri birbirine bağlayan internet yoluyla gerçekleştirilebilmiştir.  

Siber fiziksel sistemler, duyargalar (sensörler) ve uygulayıcılar (aktüatörler) yardımıyla fiziksel dünyayı sanal bilgi işlem dünyasıyla bağlar… Bu iki dünyayı birleştiren Siber Fiziksel Sistemler iki önemli unsurdan oluşur. Biri birbirleriyle internet üzerinden bir internet adresiyle haberleşen nesne ve sistemlerin oluşturduğu ağ diğeri ise gerçek dünyadaki nesnelerin ve davranışların bilgisayar ortamında simülasyonuyla ortaya çıkan sanal ortamdır (http://www.endustri40… sistemler/). Siber fiziksel sistem tabanlı üretim süreçlerinde, sistemler, makineler ve cihazlar oluşturulan ara yüzler üzerinden ağlara bağlanıp otonom iletişim içine girerler.  

4. Sanayi Devriminin olası sonuçlarının şunlar olması beklenmektedir:

  • Otomasyon süreçlerinin, makinelerin, cihazların otonom şekilde birbirleriyle haberleşerek üretim etkinliklerini optimize ettikleri akıllı fabrikalar kurulacaktır. Akıllı fabrikalar bireyselleştirilmiş ve özgül gereksinimlere uygun ürünlerin üretimini anında gerçekleştirilebilecektir.
  • Üretim öncesinde gerçekleştirilen AR-GE ve tasarım süreçlerinde küresel düzeyde oluşturulan ağlar üzerinden iş birliği ve simülasyon olanakları arttırılarak önemli ölçüde tasarruf ve iyileştirmeler sağlanacaktır.
  • Binalar, ulaşım araçları, ev aletleri, robotlar, makineler, cihazlar gibi her türlü ürün “akıllı” hale getirilerek insan müdahalesi en aza indirilecektir.
  • Eğitim, sağlık, adalet, güvenlik gibi alanlarda yeni yaklaşımlar geliştirilecektir.
  • Tüm istihdam alanlarında yeni meslekler/yeterlilikler ortaya çıkarken, kimi meslekler/yeterlilikler yok olacak kimileri de değişime uğrayacaktır.

Sonuç

Dünya 4. Sanayi Devrimiyle küresel ölçekte toplumsal, ekonomik ve siyasal açılardan yeni bir dönüşümün eşiğindedir. Bu dönüşümün nedenlerini, dinamiklerini kavrayan ve bu doğrultuda başta insan kaynağının geliştirilmesi olmak üzere gerekli uyarlamaları zamanında gerçekleştirebilen kurumlar ve ülkeler geleceğin aktif oyuncuları olabileceklerdir.   

Kaynaklar

İşler, H. (1997). Yüksek Lisans Tezi: Sanayileşme ile Mesleki-Teknik Eğitim Politikaları İlişkisi. Türkiye ve Orta Doğu Amme İdaresi Enstitüsü, Kamu Yönetimi Lisans Üstü Uzmanlık Programı. Ankara. 1997.

http://www.elektrikport.com/teknik-kutuphane/endustri-4-0-nedir–4-sanayi-devrimi-gerceklesiyor/11563#ad-image-0. Son Erişim: 02.02.2018

http://www.endustri40.com/siber-fiziksel-sistemler/. Son Erişim: 03.02.2018

1ORCID:0000-0002-5630-4092, Dr., Özel KOSBİ Zülfü-Mevlüt Çelik MTAL Müdürü

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.